معرفی برنامه های سلامت روان

 

 

معرفی اجمالی برنامه های سلامت روان

برنامه سلامت روان از جمله برنامه های نظام سلامت کشور است که با برنامه های اعلام شده از طرف دفتر سلامت روانی ، اجتماعی و اعتیاد معاونت سلامت وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی و واحد سلامت روان مرکز بهداشت استان اصفهان در کلیه شهرستان ها در حال اجراست و کارشناس بهداشت روان و پزشک سطح ۳ (پزشک دوره دیده) بهداشت روان در این برنامه ها نقش اساسی دارند.

مهم ترین فعالیت در این برنامه، ادغام بهداشت روان در سیستم مراقبت های بهداشتی اولیه است که در حال حاضر در کل روستا ها به طور ۱۰۰% در حال اجراست که هدف اختصاصی آن بیماریابی و پیگیری درمان اختلالات روانی( شامل اختلال های روانی شدید، خفیف، صرع ، عقب ماندگی ذهنی و اختلالات رفتاری کودکان) به طور فعال می باشد و بدین منظور اعضاء تیم سلامت روان از سطح ۱ تا سطح ۴ با یکدیگر همکاری دارند:

در سطح ۱ بهورز کار بیماریابی را در آغاز سال و طی سرشماری انجام داده و با توجه به دستورالعمل های مربوطه، موارد مشکوک شناسایی شده را به سطح ۲ ارجاع می دهد. پیگیری درمان و آموزش نیز از جمله وظایف بهورز در این سطح می باشد.

در سطح ۲ پزشک خانواده و یا پزشک عمومی تشخیص و درمان بیماران مراجعه کننده و ارجاع شده از سطح ۱ را بعهده دارد و در صورت نیاز بیماران را به سطح ۳ ارجاع می دهد. علاوه بر آن بر کار بهورزان و کاردان ناظر نظارت و در امر آموزش نیز دخالت دارد. کاردان ناظر نیز در سطح ۲ کار نظارت بر فعالیت های بهورزان ، آموزش، جمع آوری آمار و ارسال به مرکز بهداشت شهرستان را به عهده دارد.

در سطح ۳ پزشک دوره دیده بهداشت روان ویزیت بیماران شهری و تشخیص و درمان  بیماران ارجاعی از سطح ۲ را به عهده دارد و در صورت نیاز، بیماران را به سطح ۴ (مراکز تخصصی روانپزشکی)ارجاع میدهد. علاوه بر آن با کارشناس بهداشت روان در امر آموزش، نظارت، برنامه ریزی و فعالیت های مختلف ستادی همکاری دارد. در این سطح کارشناس بهداشت روان ضمن ارائه خدمات مشاوره، در صورت نیاز، بیماران را به پزشک دوره دیده ارجاع می دهد.

کلیه ارجاعات از سطح ۱ تا ۳ رایگان و خدمات مراجعین خارج از سیستم ارجاع و سطح ۴ با تعرفه دولتی انجام می گیرد.

ازجمله فعالیت های دیگر واحد سلامت روان در مرکز بهداشت شهرستان ها، همکاری بین بخشی با کلیه ارگان های دولتی و خصوصی در امور مربوط به سلامت روان، آموزش مهارت های زندگی، آموزش مهارت های فرزندپروری، آموزش پیشگیری از  سوء مصرف مواد ،پیشگیری از خودکشی و حمایت های روانی اجتماعی در بلایای طبیعی به عموم افراد جامعه و گروه های هدف ، تشکیل کمیته های فنی بهداشت روان و در صورت لزوم شرکت در کارگروه های اجتماعی شهرستان، همچنین انجام کلیه امور محوله از طرف مرکز بهداشت استان می باشد.

کارشناس موظف است بر اساس برنامه عملیاتی که در ابتدای سال تدوین می نماید و  براساس استراتژی های سلامت روان در هر سال فعالیت کند.

 در حال حاضرگزارش عملکرد به صورت ۶ ماهه و گزارش های آماری طبق فرم آماری مربوطه و فرم مربوط به آمار خودکشی به صورت ماهانه ارسال می گردد که پرسنل سلامت روان موظفند آمار را بررسی، اصلاح و سپس در اولین فرصت به واحد سلامت روان استان ارسال نمایند.

انتظارات واحد سلامت روان از مدیر و معاون بهداشتی شهرستان

-تأمین منابع مورد نیاز و هماهنگی با واحدهای پشتیبانی برای رفع نیازهای واحد و در نظر گرفتن حداقل امکانات جهت فعالیت بهتر واحد سلامت روان که شامل کارشناس، پزشک سطح ۳ و یک اتاق مجزا در ستاد و فضای لازم برای کلینیک سطح ۳ می باشد

-نظارت بر برنامه ریزی و انجام مرتب نظارت های واحد سلامت روان از واحد های محیطی و فراهم نمودن وسیله نقلیه برای آن

-همراهی دوره ای تیم سلامت روان در امر نظارت ها، پیگیری موارد مطرح شده در نظارت ها و...

-نظارت بر تدوین برنامه عملیاتی

-نظارت بر اجرای برنامه عملیاتی و پایش میزان پیشرفت آن حداقل هر سه ماه یکبار

-درخواست گزارش عملکرد از واحد سلامت روان  به صورت فصلی و تکمیل چک لیست های کارشناسان و پزشکان سطح ۳ حداقل در هر سال یکبار

-پیگیری جمع بندی نتایج نظارت های انجام شده و تحلیل مقایسه ای وضعیت خانه ها

-همکاری در نظارت های استانی و پیگیری اجرای موارد مطرح شده در فیدبک ارسال شده از مرکز بهداشت استان

-همکاری در خصوص اعزام نیروی کارشناس شهرستانی به مرکز بهداشت استان، در صورت نیاز به نیروی کارشناس از آن شهرستان، به صورت مقطعی

-پیگیری تشکیل کمیته های داخلی و بین بخشی بهداشت روان حداقل هر شش ماه یکبار و خصوصاً قبل از هفته سلامت روان (۲۴ مهر)

-ایجاد زمینه و هماهنگی برای همکاریهای بین بخشی و بین واحدهای ستادی

-اطلاع از شرح وظایف بهورز ، کاردان ناظر ، پزشک خانواده ، پزشک سطح ۳ و کارشناسان سلامت روان در خصوص برنامه ادغام بهداشت روان و آموزش مردم و نظارت بر حسن انجام کار تیم سلامت روان شهرستان بر اساس آن

 

خلاصه ای از شرح وظایف تیم سلامت روان شهرستانها

بهورز:

۱-بیماریابی: بیماریابی فعال بیماران روانی-عصبی در ابتدای هرسال و بیماریابی غیر فعال در طول سال

۲-ارجاع: ارجاع موارد مشکوک شناسایی شده طی بیماریابی و سایر بیماران تحت مراقبت مطابق دستورالعمل بهورزی

۳-پیگیری: پیگیری و ثبت دقیق فرم ارجاع و مراقبت بیماران روانی-عصبی و فرم پیگیری بیماری ها در پرونده خانوار

۴-آموزش: تسلط بر جزوه آموزشی بهداشت روان ، آموزش های چهره به چهره و حداقل هر ماه یک بار آموزش گروهی مردم با ثبت در دفتر پویائی آموزش سلامت

۵-ثبت و ارائه آمار ماهیانه شامل فرم آمار ماهیانه بیماری های روانی–عصبی و فرم فصلی خلاصه گزارش آموزش بهداشت روان

کاردان ناظر سلامت روان:

۱- تسلط بر شرح وظایف بهورز ، راهنمائی و همکاری با بهورز و نظارت بر انجام صحیح وظایف وی بخصوص پیگیری بیماران (پایش ها باید هر ماه حداقل یک بار انجام و حداقل هر شش ماه یک بار چک لیست تکمیل شود)

۲ – تسلط بر جزوه بهداشت روان بهورزان، دستور العمل تکمیل فرم آماری و فرم  ارجاع و مراقبت از بیماری های روانی- عصبی و کنترل دقیق و اصلاح آمار خانه های بهداشت تحت پوشش و ارسال به موقع آنها به مرکز بهداشت شهرستان

۳ - تعیین و نصب شاخص بیماریابی هر خانه و کمک به بهورزان در ارتقاء شاخص های بیماریابی که حداقل مورد انتظار آنها به این شرح است:

 بیماری های شدید روانی ( سایکوزها ) : ۱ در هزار

بیماری های خفیف روانی ( نوروزها ) : ۴ در هزار

عقب ماندگی ذهنی: ۲ در هزار

صرع : ۲ در هزار

سایر موارد :۱ در هزار

۴ - نیاز سنجی و رفع نیازهای آموزشی بهورزان و کمک به بهورزان در ارائه آموزشهای لازم به مردم (حداقل هر ۶ ماه یکبار آموزش مردم توسط کاردان انجام و در دفتر پویائی آموزش سلامت منعکس باشد)

۵ - بایگانی منظم فرم ها و دستور العمل های سلامت روان و جزوه آموزشی بهورز و پمفلت ها و ... و تأمین فرم های مورد نیاز بهورزان

 

پزشک خانواده:

۱-پذیرش موارد ارجاع شده از خانه بهداشت و ارائه پس خوراند به خانه بهداشت

۲-تشکیل پرونده روانپزشکی و ثبت شرح حال اولیه، تشخیص و ارائه خدمات درمانی و ثبت در فرم ثبت مراجعات بیمار مطابق دستورالعمل های مربوطه

۳-ارجاع موارد مشکل یا نیاز به تأیید، به سطح بالاتر

۴-نظارت و تأیید آمار ماهیانه و آمار آموزش های بهداشت روان و تجزیه و تحلیل آنها

۵-اخذ گزارش از نحوه عملکرد پرسنل(کاردان ناظر و بهورزان) در حیطه بهداشت روان و پیگیری حل مشکلات مربوطه و سرپرستی و نظارت بر فعالیت های مرکز و خانه های بهداشت که لازمه آن آشنایی کامل با فرآیند خدمت و شرح وظایف خود و سایر کارکنان  در خصوص برنامه ادغام سلامت روان می باشد.

۶-نظارت بر کلیه فعالیت های بهورزان و کاردان ناظر در حیطه سلامت روان از جمله آموزش، بیمار یابی، پیگیری و ارجاع بطور مداوم و حداقل هر شش ماه یکبار با تکمیل چک لیست و ثبت نتایج نظارت در دفتر گزارش خانه بهداشت و مرکز بهداشتی درمانی و پیگیری موارد آن

۷-نیاز سنجی و رفع نیازهای آموزشی کاردان ناظر و بهورزان در خصوص بیماری های روانی– عصبی و همکاری در آموزش اقشار مختلف جامعه تحت پوشش حداقل یکبار در هر شش ماه درهر خانه بهداشت، مستند به دفتر پویائی آموزش سلامت یا دفتر گزارش بازدید ها

 

پزشک سطح۳

۱– پذيرش موارد ارجاعي و غير ارجاعي روانپزشكي و ارسال پسخوراند

۲– تشخيص و درمان بيماران مبتلا به اختلالات روانپزشكي و تكميل فرم شرح حال در مراجعه اول و فرم ثبت مراجعات بيمار در مراجعات بعدی و ثبت مشخصات مراجعین در دفتر ثبت نام بیماران

۳– همکاری در آموزش اقشار مختلف جامعه تحت پوشش پیرامون مهارت های زندگی ، مهارت های فرزند پروری و ارتباط موثر با خانواده ، پیشگیری از اعتیاد ، حمایت های روانی اجتماعی در حوادث و بلایا و بيماريهاي رواني (راههاي پيشگيري و ...) مطابق اهداف برنامه عملیاتی

۴- ارجاع موارد نيازمند به خدمات تخصصي روانپزشكي به سطح چهارم

۵-ارجاع موارد نيازمند به خدمات غير دارويي نظير انجام تست و روان درماني به روانشناس باليني مستقر در کلینیک سطح ۳ بهداشت روان

۶-همکاری با روانشناس در برنامه ریزی و اجراء کلیه فعالیت های بهداشت روان از جمله نظارت ها، برنامه های آموزشی واحد و نیازسنجی و بازآموزی پزشکان عمومی، انجام پژوهش های کاربردی و ...

 

روانشناس مستقر در کلینیک سطح ۳ بهداشت روان

۱– پذيرش بيماران مراجعه کننده، تشکیل پرونده و تكميل فرم شرح حال روانپزشكي و ثبت مشخصات مراجعین در دفتر ثبت نام بيماران

۲– ارجاع بيماران به پزشك دوره ديده جهت معاينه ، تشخيص و درمان بيماري

۳– انجام آزمونهاي مورد نیاز روانشناسی و روان درماني براي بيماران ارجاع شده توسط پزشك

۴- تسهيل دسترسي به ‌خدمات مددكاري اجتماعي براي بيماران وكمك به توانبخشي و بازگشت بيماران به فعاليتهاي معمول زندگي

۵– برنامه ریزی و برگزاري جلسات آموزشي جهت افزايش سطح آگاهي عمومي در زمينه بهداشت روان ، مهارت های زندگی ، مهارت های فرزند پروری و ارتباط موثر با خانواده ، پیشگیری از اعتیاد، حمایت های روانی اجتماعی در حوادث و بلایا و ... مطابق اهداف برنامه عملیاتی

۶– تهيه آمار و اطلاعات مربوط به عملکرد کلینیک بهداشت روان و تجزيه وتحليل آن و ارسال بموقع به مراجع ذیربط

۷–  همكاري مستمر با پزشك دوره دیده در زمينه برنامه هاي آموزشي و پژوهشي

 

کارشناس سلامت روان:

۱-     سرپرستی تمام فعالیت های بهداشت روان منطقه تحت پوشش از جمله تدوین برنامه راهبردی و عملیاتی، پیگیری تأمین کارکنان مورد نیاز تیم سلامت روان و آموزش ایشان ، نظارت ، پشتیبانی و آموزش گروه های هدف

۲-     پايش و ارزشيابي مداوم برنامه بهداشت روان شهرستان ، ارزیابی نیازها ، مشکلات و نقاط قوت و ضعف برنامه های بهداشت روان منطقه تحت پوشش و تلاش جهت رفع نارسائيها و بهبود عملكرد

۳-     بررسي و تعيين ميزان بيماريهاي رواني در شهرستان، جمع آوری ، کنترل و تجزيه و تحلیل آمارهای واصله و ارسال به موقع گزارش های لازم

۴-     تشكيل كميته فني بهداشت روان شهرستان جهت هماهنگی و جلب همکاری های درون بخشی و بین بخشی بمنظور ارتقاء و پیشبرد برنامه ها حداقل ۲ بار در هر سال

۵-     نیازسنجی و تدوين و اجراء برنامه هاي آموزشي براي رده هاي مختلف بهداشتي و گروه های هدفدر حیطه های مختلف بهداشت روان و با استفاده از روش های مختلف آموزشی

۶-     پايش مداوم و ارزشيابي دانش و عملکرد کارکنان ذیربطو تکمیل چک لیست های نظارتی حداقل هر سال یکبار و راهنمائی آنها درانجام وظایف محوله

۷-     همكاري و مشاركت دراجراي ساير برنامه هاي بهداشتي با نظر مقام مافوق و شرکت در جلسات مرتبط با بهداشت روان و ارائه نظرات مشورتی و تخصصی

۸-     برنامه ریزی در خصوص بهبود وضعیت بهداشت روانی گروههای آسیب پذیر مانند : دانش آموزان، دانشجویان، سربازان و ...

۹-     انجام پژوهش های کاربردی

 

ادغام بهداشت روان در سيستم مراقبتهاي بهداشتي اوليه

اين طرح از سال ۱۳۶۷ با يك پيش مطالعه موفقيت آميز در شهرستان شهرضا آغاز شد و با رشدي مناسب در حال حاضر جمعيت زیادی از كشور را تحت پوشش دارد. هدف كلي اين طرحبيماريابي، درمان و پيگيري اختلال هاي رواني شامل اختلال هاي رواني خفيف، شديد، صرع ، عقب ماندگي ذهني و سایر موارد مي باشد. اكثر اين بيماران كساني هستند كه سالها مورد غفلت واقع شده بودند ولي به وسيله بهورزان بيماريابي شده و درمان آنها ماهانه پيگيري مي شود.

ارتقا كيفي و كمي طرح ادغام جزء اهداف اصلي برنامه مي باشد. درحال حاضر ۹۹.۸۵ درصد جمعيت روستايي(۶۵۶۰۳۱ نفر) و حدود ۸.۶۸ درصد جمعيت شهري ( ۳۳۲۳۴۴ نفر) درسطح استان اصفهان تحت پوشش هستند. برنامه ادغام بهداشت روان در ۲۲ شبکه این استان در حال اجرا است.

در اجرای این برنامه فرم های کشوری بهداشت روان مورد استفاده قرار می گیرد و اطلاعات مورد نیاز در آن ثبت می گردد.

آموزش مهارتهاي زندگي

برنامه آموزشي مهارتهاي زندگي جزء برنامه هاي ارتقاء بهداشت روان است. فراگيري مهارتهاي زندگي اگر با تغيير نگرش و تغيير رفتار همراه باشد باعث كاهش آسيب هاي اجتماعي و به دنبال آن ارتقاء سلامت روان فراگيران (جامعه ) مي شود.  ۱۰ مهارت اصلي زندگی شامل مهارت تصميم گيري، مهارت حل مسئله، مهارت تفكر خلاق، مهارت تفكر نقاد، توانايي برقراري ارتباط موثر ، مهارت ايجاد و حفظ روابط بين فردي،‌ خودآگاهي، مهارت همدلي كردن، مهارت مقابله با هيجانات، مهارت مقابله با استرس می باشد. واحد سلامت روان استان با هدف تربیت مربی کلیه اعضاء تیم سلامت روان را در کارگاه های مختلف و توسط اساتید مجرب آموزش داده است.گروه هدف برنامه مهارت هاي زندگي دانش آموزان و دانشجويان، بزرگسالان، والدين، مربيان ، پرسنل بهداشتي و.... می باشند.

آموزش مهارتهاي فرزند پروري

مهارت فرزند پروري، فرآيند بزرگ كردن و آموزش و پرورش فرزندان از تولد تا بزرگسالي است. در اين فرايند تعدادي از عوامل بر روش و كاركرد فرزند پروري اثر مي گذارند . برخی از این فرایندها شامل موارد زیر می باشد:

  • سوابق رشدي والد، شخصيت و شرايط روانشناختي وي
  • ويژگي هاي كودك كه مراقبت از او را دشوار تر يا آسان تر مي كند.
  • عوامل حمايتي شامل رابطه زوجين
  • باورهاي نادرست در مورد تربيت فرزند

بر همين اساس و با توجه به اهميت آموزش مهارتهاي فرزندپروري به والدين و مربيان و نقش برجسته آن در پيشگيري از اختلالات رفتاري كودكان و نوجوانان، واحد سلامت روان آموزش اين مهم را به عنوان يكي از اهداف برنامه های خود قرار داد. گروه هدف برنامه مهارت های فرزندپروری : والدين، مربيان آموزش و پرورش،  پرسنل بهداشتي و.... می باشند.

آموزش حمايت هاي رواني- اجتماعي در بلايا و حوادث غيرمترقبه

كشور جمهوري اسلامي ايران در قاره آسيا يكي از بلاخيزترين سرزمين­­هاست و اين شرايط به­عنوان يك اصل اجتناب­ناپذير ايجاب مي‌كند كه كليه دست­اندركاران نظام سلامت براي بهبود شرايط بازماندگان بلايا تمام همت و تلاش خود را به­كار برند. در اين ميان بهبود رواني اجتماعي بازماندگان و حفظ و ارتقاء سلامت روان افراد يكي از مهم­ترين ابعاد سلامت به­شمار مي­رود كه ضرورت توجه مسئولان را مي­طلبد.

 آموزش حمايت هاي رواني- اجتماعي در بلايا و حوادث غيرمترقبه به گروه های مختلف از جمله برنامه هايي است كه ضمن كاهش بروز عوارض رواني اجتماعي در بلايا  و پيشگيري از پيشرفت و تشديد عوارض رواني ، به افزايش توان انطباق و  آماده سازي بازماندگان كمك مي كند و همچنين مهارت هاي اجتماعي بازماندگان را نيز براي سازماندهي مجدد، خودياري و بازسازي تقويت مي نمايد.

در همین راستا كارگاه هاي آموزشي و بازآموزی جهت تيم تخصصي و آموزشهاي عمومي براي ساير گروههاي هدف توسط كارشناسان بهداشت روان در سطح استان و شهرستان ها برگزار می گردد.

 

برنامه پيشگيري از خودكشي

در حال حاضر برنامه پيشگيري از خودكشي در استان اصفهان و در شهرستان شهرضا بصورت پايلوت به اجرا درآمده و در ساير شهرستان ها تنها به صورت ثبت و گزارش موارد اقدام و منجر به فوت خودكشي مي باشد.

فعاليت هاي مرتبط با پيشگيري از سوءمصرف مواد

سوءمصرف مواد به عنوان يكي از مشكلات بهداشتي، درماني و اجتماعي قرن حاضر شناخته شده است. اعتياد نه تنها منجر به آسيب هاي شديد و عميق جسمي و رواني در فرد معتاد مي شود بلكه آسيب هاي اجتماعي مانند افزايش طلاق، بزهكاري و بيكاري و.... را نيز بدنبال دارد. در سال هاي اخير مشكلات اجتماعي ناشي از اعتياد، موجب گرديد تا ضرورت توجه به برنامه هاي پيشگيري از اعتياد بيش از پيش احساس شود. 

طرح غربالگری اختلالات روانپزشکی در مادران در دوران بارداری و پس از زایمان

گاهی ممكن است زنان در دوران حاملگی و پس از زایمان دچار مشكلات جدی روانی شوند. سابقه بیماری افسردگی و اختلالات روانی در طول مدت بارداری بسیار تأثیرگذار است و می‌تواند مشكلاتی را برای مادر و یا جنین ایجاد كند. افسردگی دوران بارداری یا پس از زایمان، یکی از مشکلات رایج در میان زنان است که متأسفانه در اغلب موارد یا تشخیص داده   نمی شودو یا چنان دیر تشخیص داده می شود که راهی برای درمان وجود ندارد . غربالگری اختلالات روانپزشکی در این گروه باعث می شود مادران آسیب پذیر به موقع شناسایی و تحت درمان و مراقبت قرار گیرند.

 

برنامه های محوله از اداره کل سلامت روان وزارت بهداشت

با توجه به استراتژی های اعلام شده از اداره کل سلامت روان و طبق دستورالعمل ابلاغی از آن اداره، فعالیت های مربوطه در استان و یا شهرستان ها اجرا می گردد.