معرفی برنامه واحد آموزش بهورزی و تیم سلامت

 

تاریخچه آموزش بهورزی در نظام سلامت کشور

 

برای ارائه خدمات اولیه بهداشتی و درمانی در ایران تجربیات چندی در زمینه تربیت رده های خاص که قادر به ارائه این خدمات باشند صورت گرفته است . اولین رده در این خصوص بهداران بودند که تربیت آنها از سال ۱۳۱۹ در مشهد و از سال ۱۳۲۵ در اصفهان و شیراز آغاز گردید . بهداران دیپلمه هایی بودند که پس از چهار سال دروس تئوری و عملی در زمینه    مراقبت های اولیه پزشکی به روستاها اعزام می شدند و پس از مدتی کار در روستا تحصیـلات خود را از سال چهارم در دانشکده های پزشکی ادامه داده و پزشک می شدند .این طرح در اوائل دهه ۱۳۴۰ متوقف گردید .

آگاهی بر نیاز های بهداشتی و درمانی مردم و به خصوص ساکنین روستاها و نیز تجربیات به اجرا در آمده در سایر نقاط دنیا مسئولین را بر آن داشت که برای مشکلات اساسی و اولیه مردم محروم چاره ای بیندیشند و در این را ستا از سال ۱۳۵۰ طرحهای گوناگونی در گوشه و کنار کشور به اجرا در آمد که در زیر به عمده ترین آنها اشاره می گردد :

* طرح تحقیقاتی نحوه توسعه خدمات پزشکی و بهداشتی در ایران با همکاری سازمان بهداشت جهانی و دانشکده بهداشت (دانشگاه تهران ) و وزارت بهداری در آذربایجان غربی ، در این طرح ارائه خدمات اولیه بهداشتی و درمانی به عهده عوامل کمکی ( بهداشتیار و بهورز) نهاده شده بود که در روستاهای آذربایجان غربی مستقر بودند . هر بهداشتیار یا بهورز که از میان افراد کم سواد انتخاب شده بودند طی دوره ای آموزش منظم و برنامه ای منسجم اصول مراقبتهای اولیه بهداشتی و درمانی را فرا می گرفت و برای جمعیتی ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ نفره که در سه یا چهار روستا سکونت داشتند ارائه می نمود . این افراد در یک سیستم شبکه ای کار می کردند که اولین سطح بعد از خانه بهداشت (محل استقرار بهداشتیار ) مرکز بهداشتی – درمانی روستایی قرار داشت و پس از آن در صورت لزوم بیماران به مراکز مجهز تر شهری ارجاع می گردیدند .نظارت مستمر از نظر آموزش ، اجرای خدمات بهداشتی و درمانی از سوی ادارات بهداری شهرستانها ، تیم های تحقیقاتی دانشکده بهداشت تهران و مشاورین سازمان بهداشت جهانی اعمال می گردید . این طرح در مقایسه با سایر طرحها اساسی تر ، مداوم تر و دارای نتایج بهتری بود و طرحهایی که بعدها برای شبکه ای کردن سیستم ارائه خدمات در ایران ارائه گردید بر اساس تجربیات به دست آمده از این برنامه بود .

* طرح تربیت بهداشتیار سازمان خدمات اجتماعی در فارس ( بهداشتیاران عشایر ) و شمیران     ( دانشکده علوم تندرستی ).

* طرح مشترک سازمان برنامه و سازمان خدمات اجتماعی در الشتر لرستان ( مردم یار با وظایف تلفیقی بهداشت ، درمان ، سواد آموزی و عمران )

* طرح تربیت بهورز : در کوار فارس تحت سرپرستی و اجرای بخش پزشکی اجتماعی دانشکده پزشکی شیراز (علوم بهداشتی ) به کمک مرکز تحقیقات توسعه بین المللی کانادا که شباهت هایی با طرح قبلی داشت ولی مستقلاً و بدون نظارت وزارت بهداری به اجرا در آمده بود . این برنامه که بعداً توأم با برنامه تربیت بهداران روستایی در مرو دشت اجرا گردید پس از چند دوره و آموزش حدود پنجاه نفر و استقرار آنها در روستاهای بخش کوار فارس تعطیل شد ولی نتایج آن بحث های فراوانی را در زمینه تربیت رده های کمکی فراهم آورد.

پس از اعلام سیاستهای اساسی و خط مشی های كلی و نگاه به راههای طی شده در گذشته ،تدوین مجموعه ای كه بتواند به اجرا و استقرار نظام در کشور كمك كند مورد توجهقرار گرفتکه در این میان می توان به کتاب ارزشمند "شبکه بهداشت و درمان شهرستان " که توسط استاد بزرگ عرصه بهداشت و درمانجناب آقای دکتر سیروس پیله رودی  و همکارانشان گرد آوری گردیده است اشاره نمود که در این مجموعه ابتدا با تجزیه برنامه ها به فعالیتها و وظایفو تعیین سهمی كه هر واحد اجرایی در قبال یك برنامه به عهده دارد مشخص گردید كه برای ارائه  خدمات جهت ۵۰۰  تا ۱۰۰۰ نفر جمعیت ، یك بهورز زن و یک بهورز مرد مشترک با خانه بهداشت دیگر، نیاز است و برای ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ نفر جمعیت غیر متمرکز  یک بهورز زن  و یک بهورز مرد و در جمعیت متمرکز بهورز مرد می تواند با خانه بهداشت دیگری مشترک باشد و برای ۱۵۰۱ تا ۲۵۰۰ نفر جمعیت متمرکز یا غیر متمرکز ۲ بهورز زن و یک بهورز مرد تعریف گردید .خانه‌ بهداشت‌محيطي‌ترين‌ واحد ارائه‌ دهنده خدمت‌ در نظام شبكه های بهداشتی درمانی كشوراست. هر خانه بهداشتبسته به شرایط جغرافیاییبه ویژه امكانات ارتباطی و جمعیتیك یا چند روستا (روستاهای قمر ) را در پوششخدمات خود دارد وبطور متوسط‌ هر۵خانه‌ بهداشت‌ تحت‌ پوشش‌ ونظارت‌ يك‌ مركز بهداشتي‌درماني‌ روستائي‌ قرارمی گیرد  .

 

معرفی برنامه

به منظور دستيابي به هدف ارتقاء سلامت جامعه و در راستايارتقاء كيفيت ارائه خدمات بهداشتي ، توسعه منابع انساني امري ضروري است. توسعه منابع انساني كه نوعي يادگيري سازمان دهي شده در يك دوره زماني مشخص است به منظور ارتقاء توان مهارتي يا رشد نيروي انساني بكار مي رود . امروزه با توجه به پيچيده تر شدن مشاغل در سازمانهاي ديناميك اهميت آموزش نيروي انساني نيز بيشتر احساس مي گردد و تغييرات سريع فضاي سازماني و تنوع وظايف شغلي كاركنان نياز به ارتقاء مهارت آنان را پر اهميت ترمي نمايد . درراستاي تحقق اهداف نظام سلامت درکشورمراکز آموزش بهورزي با هدف بهره مند کردن خانه هاي بهداشت از بهورزان داراي مهارتهاي کافی تاسیس گردیده اند .این هدف از طریق پذیرش و تربیت بهورزان قبل از استخدام و تدوین برنامه بازآموزي آنان تحقق می یابد .دستورعمل پذیرش بهورز دراجراي فصل سوم آئین نامه اداري واستخدامی وتشکیلاتی کارمندان غیر هیات علمی به منظور پذیرش وبه کارگیري بهورز مورد نیاز دانشگاه دریک فضاي رقابتی و رعایت عدالت استخدامی،  شایسته گــزینی وسنجش توانمنديهاي عمومی وتخصصی داوطلبان استخدام تدوینگردیده است. این دستورالعمل شامل بهورزانی خواهدبودکه پس از طی دوره آموزشهاي لازم به صورت رسمی و پیمانی دردانشگاه به کارگرفته خواهند شد. کمیته پذیرش بهورز به منظور تعیین روستاهاي داراي اولویت ازنظرجذب و پذیرش بهورز و بررسی پستهاي بلاتصدي بهورزي تشکیل می گردد .بدیهی است پذیرش دانش آموزان یا کارآموزان بهورزي منوط به وجود مجوز استخدام،ردیف بلاتصدي و اعتبارموردنیاز میباشد.دانش آموزان بهورزی (دارندگان مدرك تحصیلی پایینتر ازفوق دیپلم )پس ازطی دوره دو ساله آموزش بهورزي و احرازموفقیت به خدمت پذیرفته میشوند و کارآموزان بهورزی(دارندگان مدرك تحصیلی فوق دیپلم مرتبط)پس از طی دوره آموزشی تطبیقی مهارتهاي بهورزي و احراز موفقیت به خدمت پذیرفته میشوند.

نیروی انسانی شاغل در مرکز آموزش بهورزی شامل یک نفر مدیر و پنج نفر مربی از کارشناسان بهداشت عمومی (خانواده و بیماریها و محیط )وپرستار و ماما می باشند  لازم به ذکر است اصول کار در این مرکز با استفاده از آیین نامه آموزش بهورزی است که پس از مصوب شدن در شورای معاونین محترم وزارت بهداشت به دانشگاهها ابلاغ می گردد.

اولین سنگ بنای خانه های بهداشت در اصفهان و شهرستانهای تابعه در سالهای  ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ بنا نهاده شد که این خانه های بهداشت ابتدا خانه بهداشت دانش آموزی بودند و اولین دوره های تربیت بهورز در استان و چند شهرستان از جمله شهرضا ، تیران و کرون و گلپایگان از سال ۱۳۵۶ پذیرفته شدند و پس از آن مراكزآموزش بهورزي همزمان باتشكيل شبكه هاي بهداشت ودرمان دركشورتشكيل گرديدندتاباتربيت بهورزان موردنيازسيستم،نيروي انساني سطح اول ارائه دهنده مراقبتهاي اوليه بهداشتي را تأمين نمايند.

این مراکز در ابتدا با نام آموزشگاه بهورزی شروع به کار نمود و جهت آموزش و تربیت بهورزان از افراد بومی روستاها با سطح تحصیلات دارای پنجم ابتدایی و بالاتر پذیرش می نمودند و بعد از انجام مراحل ثبت نام ، آزمون و گزینش ، در طی دوره ۲ ساله با سپری کردن بلوکهای اول و دوم و سوم آموزشی  به صورت نظری و عملی و کار آموزی و کسب نمره قبولی در هر یک از بلوکها وآزمون فینال ، مجوز شروع به کار در روستاهای خود را دریافت می نمودند  و با سپردن تعهد محضری تحت  استخدام مرکز بهداشت شهرستان مربوطه در خانه بهداشت محل تعهد شروع به کار می نمودند  .

بلوک های بهورزی مجموعه های آموزشی بسیار منظم و کاملی  بودند که بر اساس اصول  واجزاء PHC  در سطوح مختلف با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی و سیاسی و اجتماعی روز و نیز با برخورداری از  جامعه نگر ترین شیوه  های آموزشی که تمامی فعالیتهای اجرایی سیستم مطابق با سطح سواد دانش آموزان در آنها لحاظ شده بود را در بر می گرفت  اما با گذشت بیش از سه دهه  مراحل جذب و پذیرش بهورز در سالهای اخیر متناسب با سطح سواد جامعه روستایی و سایر تحولات  ، مورد باز نگری قرار گرفت  که مهمترین علل آن شامل تغییر نیازها و تقاضای بهداشتی مردم ، افزایش سطح آگاهی و بهبود وضعیت بهداشتی مردم و افزایش سطح معلومات و تحصیلات روستائیان و ادغام خدمات بهداشتی  را می توان نام برد  .

در این راستا در قوانین جذب بهورزان تغییراتی ایجاد شد  که مهمترین آن بالا رفتن سطح تحصیلات متقاضیان بهورزی از دیپلم به فوق دیپلم  ، تغییرات ساعات نظری عملی و کار آموزی واضافه شدن دروس جدید به سر فصل های آموزشی دانش آموزان مطابق با برنامه های ادغامی در سیستم  بود .

همچنین با توجه به گستردگی خدمات ارائه شده توسط بهورزان، لزوم آموزش مداوم آنان پس از فارغ التحصیلی نیز کاملا محسوس بوده و نیاز به متولی خاص در سیستم دارد که آموزش بهورزی این وظیفه را در کنار جذب و تربیت آنان به عهده دارد.علاوه بر وظایف فوق ، برنامه ریزی،هماهنگی و همکاری در بازآموزی کارکنان نظام سلامت جهت بهبود بهره وری و ارائه خدمات با کیفیت بهتر در این مراکز انجام می پذیرد .